Wat is usability? Betekenis, onderdelen en zo test je het

Usability is de mate waarin mensen een website, app of product makkelijk en zonder fouten kunnen gebruiken om te doen waarvoor ze komen. In het Nederlands heet het bruikbaarheid of gebruiksvriendelijkheid. Een site met goede usability voelt vanzelfsprekend: bezoekers vinden wat ze zoeken en hoeven niet na te denken over hoe het werkt.

Door Ronald van den Berg, oprichter van GetForward.

Usability betekenis

De bekendste definitie komt uit de internationale norm ISO 9241-11. Vrij vertaald: usability is de mate waarin een product door bepaalde gebruikers gebruikt kan worden om bepaalde doelen te bereiken, effectief, efficiënt en tevreden, in een bepaalde situatie.

Drie woorden doen ertoe in die definitie:

  • Bepaalde gebruikers. Een site kan voor een twintiger prima werken en voor een zeventiger lastig zijn.
  • Bepaalde doelen. Usability gaat altijd over een taak, zoals een offerte aanvragen of een product bestellen.
  • Bepaalde situatie. Op een telefoon in de trein gelden andere eisen dan achter een bureau.

Usability is dus geen eigenschap die een site heeft of niet heeft. Het gaat om de vraag of jouw bezoekers jouw belangrijkste taken goed kunnen uitvoeren.

De vijf onderdelen van usability

Usability-onderzoeker Jakob Nielsen deelt usability op in vijf onderdelen. Ze zijn handig als checklist.

OnderdeelDe vraagVoorbeeld op een website
LeerbaarheidSnapt een nieuwe bezoeker het meteen?Is direct duidelijk wat je doet en waar je klikt?
EfficiëntieHoe snel lukt een taak als je de site kent?Herhaalbestelling in een paar klikken
OnthoudbaarheidWeet een terugkerende bezoeker het nog?Menu staat elke keer op dezelfde plek
FoutenHoe vaak gaat het mis, en kun je het herstellen?Een formulier dat duidelijk zegt wat er mist
TevredenheidIs het prettig om te gebruiken?Geen pop-ups die steeds terugkomen

Usability, UX en toegankelijkheid: het verschil

Deze begrippen worden vaak door elkaar gebruikt.

BegripWaar het over gaat
UsabilityKan iemand de taak makkelijk en foutloos uitvoeren?
UX (user experience)De hele ervaring, ook vóór en na het bezoek: verwachting, gevoel, vertrouwen, service
UI (user interface)Hoe het eruitziet: knoppen, kleuren, lettertypes, schermen
ToegankelijkheidKan iedereen het gebruiken, ook mensen met een beperking?

Usability is een onderdeel van UX. Een site kan bruikbaar zijn en toch een matige ervaring geven, bijvoorbeeld als de teksten onduidelijk zijn of de levering tegenvalt. Meer over UX en UI lees je in UX vs UI. Toegankelijkheid overlapt sterk met usability, maar heeft eigen eisen, zoals de WCAG-richtlijnen.

Waarom usability ertoe doet

Je betaalt tijd of geld om bezoekers naar je site te krijgen. Lopen ze vast bij het vinden van je telefoonnummer of bij het afrekenen, dan gaat dat verkeer verloren. Usability is daarom de basis van conversie-optimalisatie: eerst de obstakels weg, daarna pas testen welke kop of knop beter werkt.

Ook voor SEO speelt het mee. Google beoordeelt pagina’s op hoe nuttig en bruikbaar ze zijn, en een pagina die op mobiel slecht werkt, helpt je niet.

Zo meet je usability

Je kunt usability op drie manieren meten. Ze vullen elkaar aan.

  1. Kijken naar gedrag in je cijfers. In je analysetool zie je pagina’s met veel bezoekers en weinig doorkliks, of een formulier waar veel mensen afhaken. Dat vertelt je waar het misgaat, niet waarom.
  2. Kijken naar opnames en heatmaps. Tools zoals Hotjar of Microsoft Clarity laten zien waar bezoekers klikken, scrollen en twijfelen. Vraag hiervoor toestemming via je cookiebanner.
  3. Een usabilitytest doen. Je kijkt mee terwijl echte mensen een taak uitvoeren. Dat laat het waarom zien.

Wil je een cijfer, dan wordt vaak de System Usability Scale (SUS) gebruikt: tien vaste stellingen die een testpersoon na afloop beoordeelt, met een score van 0 tot 100. Zo kun je een oude en nieuwe versie van je site vergelijken.

Een usabilitytest in vijf stappen

  1. Kies twee of drie taken. Bijvoorbeeld: “Vraag een offerte aan voor een nieuwe badkamer” of “Zoek de openingstijden op zaterdag”.
  2. Zoek testpersonen die op je klanten lijken en je site niet kennen. Volgens Jakob Nielsen vind je met vijf testpersonen al de meeste grote problemen; daarna kun je beter verbeteren en opnieuw testen.
  3. Laat ze hardop denken. Vraag ze te zeggen wat ze zien, zoeken en verwachten. Help niet en leg niets uit.
  4. Noteer waar ze twijfelen, terugklikken of opgeven. Een opname van het scherm helpt.
  5. Zet de problemen op volgorde van hoe vaak ze voorkwamen en hoe erg ze waren. Pak eerst de problemen aan op je drukste pagina’s.

Stel: een keukenzaak in Deventer laat vijf mensen een offerte aanvragen voor een nieuwe keuken. Drie van de vijf zoeken de knop eerst in het menu, waar hij niet staat. Twee haken af bij een verplicht veld waarin ze de exacte afmetingen van de ruimte moeten invullen. De oplossing is klein: een offerteknop in het menu en de afmetingen als optioneel veld.

Wil je weten hoe je de gevonden problemen oplost, dan vind je in gebruiksvriendelijke website twaalf concrete tips. Bouw je een nieuwe site, test dan al vroeg op een wireframe; daar is een fout veel goedkoper te herstellen dan na de bouw.

Veelgestelde vragen

Wat betekent usability?

Usability betekent bruikbaarheid: hoe makkelijk, snel en foutloos mensen een website, app of product kunnen gebruiken om hun doel te bereiken. Het gaat altijd over specifieke gebruikers en specifieke taken.

Wat is het verschil tussen usability en UX?

Usability gaat over of een taak makkelijk lukt. UX is breder en omvat de hele ervaring, ook het gevoel, de verwachtingen en wat er voor en na het bezoek gebeurt. Usability is een onderdeel van UX.

Wat is een usabilitytest?

Een onderzoek waarbij je echte mensen een taak laat uitvoeren op je website of app en meekijkt waar ze vastlopen. Je laat ze hardop denken en helpt niet, zodat je ziet waar het ontwerp onduidelijk is.

Hoeveel testpersonen heb je nodig voor een usabilitytest?

Volgens Jakob Nielsen vind je met vijf testpersonen al de meeste grote problemen. Het is zinvoller om vaker met kleine groepen te testen dan één keer met een grote groep.

Kan ik usability zelf testen?

Ja. Kies een paar belangrijke taken, vraag een paar mensen uit je doelgroep die je site niet kennen, en kijk mee zonder te helpen. Dat kost weinig en levert meestal meteen verbeterpunten op.

Lopen bezoekers vast op je website?
We zoeken uit waar het misgaat en bouwen of verbeteren je site zo dat bezoekers zonder moeite contact opnemen of bestellen.
Plan een kennismaking → · Webdesign

SEO scan

SEO scan

SEO scan